شباهنگ

جشن نوروز و همگرایی فرهنگی نگاه و ایده همگرایانه میان ملت¬ها و واحد¬های سیاسی تاریخ و قدمت بلندی دارد،ملت ها همیشه به دنبال جستجوی و تقویت عوامل پیونده دهنده و سامان بخش روابط بین خود شان بوده و است. البته نباید از یاد برد که اندیشه بهره¬گیری از اشتراکات فرهنگی و اجتماعی، به منظور تقویت و سامان بخشیدن مناسبات فی بین از موضوعات کهن و با پیشنه بلندی تاریخ هستند. جشن نوروز یکی از آن زمینه¬ها و بستر¬های معنوی و تاریخی است که می¬تواند با درون مایه¬های شگرف فرهنگی و تاریخی خود روابط ملت¬ها و دولت¬های حوزه فرهنگ و تمدن نوروز را انسانی تر و منطقی تر بسازد. به عقیده نگارنده آیین نوروز می¬تواند عاملی جدی برای همگرایی فرهنگی میان ملت¬های منطقه باشد، بدلیل این که نوروز و آیین¬ها و فرهنگ نوروز دارای ویژگی¬هایی است که اگر به شکل درست از تمام ظرفیت¬های آن استفاده بهینه و مطلوب صورت گیرد. به ایجاد پیوند و افزایش همکاری در حوزه های مختلف منجر می¬شود. جشن نوروز با ریشه¬های بلند تاریخی و معنوی خود می¬تواند به همگرایی فرهنگی، اجتماعی و بهبود ارتباطات میان ملت¬های منطقه ختم شود. ولی قبل بررسی موارد یاد شد و نقش بی بدیل آن در رشد و شگوفایی روابط بین مردمان منطقه¬ای حوزه فرهنگی نوروز، بدون مناسبت نخواهد بود، به اجمال تآمل به مفهوم و تئوری¬های موجود در روابط بین الملل و مطالعات منطقه¬ای داشته باشیم. تا از این رهگذر بتوانیم به فهم دقیق تر از موضوع همگرایی به نقش نوروز در ایجاد همبستگی میان ملت¬های حوزه نوروزی تآمل نمایم. در زمینه همگرایی بین ملت¬ها تئوری¬های متنوعی وجود دارد که از جمله می¬توان به نظریه¬ی کارکردگرایی، نظریه ارتباطات و نظریه نو کارکرد¬گرایی، اشاره کرد؛ بر اساس تئوری نو کارکرد گرایی، مباحث فرهنگی در قلمروی سیاست سفلی(Low politics ) قرار می¬گیرد که از حوزه سیاسی علیا(High politics ) متفاوت و متمایز است. ولی نگاه جدید سازمان¬ها و نهادهای بین المللی به موضوع فرهنگ و رسومات مشترک بیانگر این نکته است که فرهنگ نه یک عامل یک سویه، بلکه عاملی دو چند سویه بوده و مؤلفه¬ای از مؤلفه¬های قدرت و امینت به شمار می¬رود. بدین ترتیب، در همگرایی کشورهای متمایل به همگرایی یک عنصر جدی به شمار می رود. ازمنظراین تئوری، ان چه به مسائل اجتماعی و فرهنگی مربوط می شود در زمره ای«سیاست نازل و ملایم» جا می¬گیرد و امکان همکاری درآن راحت تر و کم هزینه تر است. ما در این جا تلاش خواهیم کرد تا نقش آیین نوروز را به عنوان عنصر کلیدی و اساس در رشد و شکوفایی روابط ملت¬های حوزه فرهنگ نوروز را بررسی نموده ولی قبل از ان به جا خواهد بود که اشاره گذارا به مبنا و معنای همگرایی نیز داشته باشیم. متفکران و اندیشمندان حوزه روابط بین الملل و مطالعات منطقه¬ای. هر کدام از زاویه دید خود تعریف و یا تعاریف از این مفهوم ارائه نموده اند، به نحوی که تا کنون تعریف جامع و مانعی از اصطلاحی همگرایی وجود ندارد و تعاریف موجود هر یک به جنبه¬ای از جوانب آن توجه نموده است. نگرش¬های موجود بر همگرایی نیز یا پروژه¬ای و یا پروسه¬ای و یا ترکیبی از آن دو است. در نگرش پروژه¬ای همگرایی به عنوان یک وضعیت نهایی مورد بررسی قرار می¬گیرد و در نگرش فرآیندی (پروسه¬ای) سیر تحول همگرایی و نقطه عزیمت آن مورد توجه است. برخی از متفکرین عرصه¬ای روابط بین الملل نیز با نگرش تلفیقی به موضوع می-نگرند. در هر حال آن چه مسلم است عدم وفاق برسر تعریف این مفهوم است. اما به رغم تعاریف متنوع، می-توان در تمامی این تعاریف فصل مشترکی یافت مبنی بر آن که همگرایی، شکل بخشی به گروه بندیهای بزرگتری از کشورهاست که در درون آن گروه بندی، کشورها به سمت تصمیم¬گیریهای مشترک حرکت می-کنند. به عبارت دیگر همگرایی روند تکوین تدریجی نوعی نظام تصمیم¬گیری جمعی است ایده کلی نظریه پردازان همگرایی در این راستاست که واحدهای ملی (کشورها) در عرصه روابط بین الملل در یک تجربه تاریخی مشترک به این جمع بندی می¬رسند که منافع عملی تصمیم¬گیری مشترک در یک یا چند موضوع بیشتر از تصمیم¬گیری انفرادی است و به این ترتیب از یک سطح پائین در همکاری مشترک به سطوح بالاتر حرکت می¬کنند. به تعبیر بر مبنی رویکرد کارکرد گرایان از حوزه فرهنگ و مشترکات فرهنگی شروع می شود و در نهایت به سایر حوزه اقتصادی و سیاسی گسترش می یابد. به باور این نوشته آیین نوروز، از ظرفیت و پتانسیل بالای جهت نزدیک سازی ملت¬های منطقه بر خور دارد است؛ ظرفیت¬ها و زمینه¬های که هر کدام نقش تعیین کننده می¬تواند در مسیر و روند همگرایی نقش آفرینی نماید. جشن نوروز بر خلاف بسیار از مراسم¬های که در بین سایر ملت¬ها رایج است که تهی از بار معنوی است، بر عکس عید نوروز از ریشه های عمیق ارزش و معنوی بر خور دار است. رمز ماندگاری و اصلی گرامی داشتن این عید از بعد فرهنگی و دینی بر قرار و پایدار است؛ هنوز هم بعد از سال های مبارز و تلاش برای محو اصلی جشن نوروز و سیاست های نوروزی ستیزانه¬ی که دربرخی از کشورهای این حوزه تعقیب شدند هنوز سر زنده و بالنده رو به جلو و با نشاط کامل به عظر افشانی و شور آفرین خود ادامه می دهد. نوروز به عنوان میراث مشترک و در عین حال مغتنم ملت¬های منطقه، در بر قرار ارتباط بین ملت های حوزه تمدن نوروز نقش بی بدیل می¬تواند ایفا نماید. بر اساس تئوری ارتباطات نوروز و فرهنگی نوروز عامل مثبتی است، در دروند شکل دهی روابط میان ملت¬های که این عید را گرامی می¬دارد. در جغرافیایی مطالعات منطقه¬ای و بین الملل؛ یکی از تئوریهای که نوع و مقوله ارتباطات میان ملت ها را توضیح می¬دهد؛ تئوری ارتباطات است پیشگام این نظریه کارل دویچ می¬باشد؛ این تئوری بر این پیش فرض استوار است که یکی از دستاورد¬های تکنولوژی عصر، ارتباطات است و افزایش ارتباطات بین جوامع زمینه را برای همکاری فراهم می¬کند، زیرا اگر میان ملت¬ها تماسی وجود نداشته باشد همگرایی و ارتباطات سازند و ماندگار شکل نخواهد گرفت؛ یعنی میزان همگرایی تابعی است از کیفیت مبادلات فرهنگی، سیاسی و اجتماعی میان واحدهای مجزا. به باور کارل دویچ، بانی این تئوری، ارتباطات سیمان و بتون سازمان هاست و به تنهایی این امکان را فراهم می¬کند که گروهی با هم فکر کنند، با هم ببیند و با هم عمل کنند. مطابق رویکرد تئوری ارتباط آیین نوروز می¬تواند اساس مناسبی برای قرار ارتباطات بین ملت¬های باشد که دارای نگرش ها و روحیات متنوع هستند ولی همه به نحوی نوروز را گرامی می¬دارد، فراموش نسازیم که در حوزه تمدنی نوروز اقوام مختلف زندگی می¬نمایند؛ اما نوروز و جشن نوروز را پاس و محترم می شمارد. عید نوروز از ظرفیت و زمینه های خوبی معنوی و ارزشی برای رشد و تقویت روحیه هم دلی و انسجام میان مردمان این خیطه ای از جغرافیایی زمین بر خور دارد است. این جشن با درون مایه های دینی و انسانی هم سویی با طبیعت و فطرت انسانی نقش منحصر به فرد و ماندگاری درون مایه معنوی و ارزشی که جلو نمود خاصی در کشورهای منطقه بویژه سه کشور فارسی زبان افغانستان، ایران و تاجیکستان دارد که جلو های از را می توان در قالب روز دهقان در افغانستان و روز درختکاری در تاجیکستان و روز طبیعت در ایران جستجو کرد. موارد از این قبیل همه و همه بازتاب دهنده ی بخش از زیبای های این عید و جشن شور آفرین و فرحبخش و امید آفرین و نوید بخش زندگی بهتر و و فردای خوب تر است. در نتیجه می¬توان این گونه این نوشته را جمع بندی کرد که نوروز به عنوان میراث معنوی و تاریخی و با عبور از تنگنا¬های زمانه و غلبه بر موانع چون آبشار مرتفع در دل سختی های روزگار، نوروز می-تواند علاوه بر ایجاد پیوند فرهنگی موجب افزایش همکاری اجتماعی و اقتصادی میان کشورها شود. به باور نویسنده؛ فرهنگ و رسومات مشترک یک عامل مهم و نیرومندی است که زمینه ساز روابط کشورهای یک منطقه بایکدیگر می¬تواند باشد. در کشور¬های که نوروز گرامی داشته می¬شود. تشابهات فرهنگی- اجتماعی ریشه در یک عامل مشترک و مهم دارد. این عامل در کنار سایر تشابهات و فراوانی¬ها، فرهنگ و تمدنی مشترک نوروز است. لیکن در اینجا نقش جشن نوروز و نتایج حاصله از ان نباید نا دیده انگاشته شوند. همین رویکرد مشترک مردم به یک محور مشترک به نام نوروز خود زمینه سازی تعاملات بعدی در ابعاد مختلف دیگری می تواند باشد. اعتقاد مردم به بزرگداشت بعضی از روزها و جشن های تاریخی مثل بزرگ داشت نو شدن سال در صورت بهره¬گیری از آن ظرفیت¬ها و پتانسیل¬های معنوی بسترهای لازم برای ایجاد همگرایی مهیا می¬شود. البته نباید انتظار داشت که این عناصر و مولفه را که نام بردم خود به خود نقش ایفا نماید بلکه نیازمند و همکاری و مساعدت و تدابیر مشترکی است که باید آن مولفه و عناصر فوق الذکر را از حالت بالقوه به بالفعل تبدیل کرد کما این تا کنون به هدف بهره گیری از ظرفیت و پتانسیل جشن و آیین نوروز نشست های متعدد و مختلف بین مقامات و سایر مسولین کشورهای حوزه فرهنگ و تمدن نوروز بر گزار شده است که یکی از آن موارد بر گزاری جشن نوروز در سال 1393 در افغانستان بود. قبل از آن نیز سران افغانستان، ایران و تاجیکستان حتی بارها به ارتباط بر گزاری هر چه بهتر دوره های جشن جهانی نوروز نشست ها و دیدارهای با هم داشتند که محور همه این گردهمایی¬ها استفاده مطلوب است از فرصت جشن¬ها نوروز بوده است.

 سازمان نا کار آمد-  درجغرافیای نا مناسب

سیزدهمین اجلاس سران «سازمان همکاری های اقتصادی» معروف به «اکو» در حالی در پاکستان بر گزار می­شود که نه این سازمان حال و روزی چندان خوش دارد، نه منطقه و نه کشوهای عضو. نگاه به پیشینه و فلسفه وجودی این سازمان حاکی از آن است که  این سازمان در مسیر رسیدن به اهداف ره دراز و طولانی و ای بسا دشواری پیش رو دارد. مشکلات و دشواریهای که عملا این سازمان را تبدیل کرده است به سازمان ناکام و ناکار آمد. نا کار آمدی این سازمان معلول عوامل مختلف و متنوعی نظیر سیاسی، اقتصادی و فرهنگی اند که در ادامه به آن اشاره خواهد شد. اما قبل از ان بایسته است که به فلسفه تآسیس این سازمان هم اشاره بشود.

همسایگی، مشترکات تاریخی و فرهنگی و میزان بالای علاقمندی به توسعه اقتصادی باعث شد که سازمان همکاری عمران منطقه­ای(Regional Cooperation For Development ) در ژوئیه 1965 با عضویت سه کشور ایران، پاکستان و ترکیه تشکیل شود. در نهایت بعد از وقفه­ی در فعالیت آن در سال 1985  بلوک اقتصادی – منطقه­ای اکو توسط سه کشور تجدید حیات یافت؛ بعدها در سال 1992 کشورهای افغانستان، آذربایجان، ازبکستان، ترکمنستان، قیرقیزستان و قذاقستان و تاجیکستان به عضویت اکو در آمدند. فلسفه وجودی آر. سی. دی  با توجه به شرایط اقتصادی وسیاسی و داشتن علایق تاریخی، فرهنگی و سنتی مشترک میان کشورهای عضو؛ایجاد همگرایی اقتصادی و سیاسی و فرهنگی بین اعضا بود. ولی این سازمان در ایجاد همگرایی بین کشورهای عضو دستاورد چندانی نداشته و نتوانسته به پیشرفت اقتصادی اعضا کمک کند. برای رسیدن به همگرایی شرایطی لازم، به این معنی که از عوامل مخل همگرایی چون وفاداری ملی، احساسات ناسیونالیستی، گرایش­های سیاسی و پایبندی صرف به منافع مالی کاسته شده و با توسعه همکاری­های مختلف فنی، اقتصادی و تجاری زمینه ثبات و گرایش به سوی اتحاد میان کشورهای مختلف یک منطقه فراهم آید؛ در حالی که در میان اعضای اکو چنین چیزی به چشم نمی خورد.

 از نظر اقتصادی مبادلات درون منطقه­ای اکو نشان می دهد که این مبادلات در سال روان (1395) تنها 8 درصد از کل تجارت این کشورها را در بر گرفته است. در صورتی که پس از شکل گیری اتحادیه اروپا، حدود 80 درصد از تجارت آنها در درون خود اتحادیه انجام گرفته است. البته این عدم همکاری ریشه در چند موضوع دارند، موضوعات چون  عدم مشابهت نظام اقتصادی کشوهای عضو، به این معنی که نظام های اقتصادی در میان کشورهای اعضایی اکو تفاوت­های  با یکدیگر دارد. برخی کشورها دارای اقتصاد ازاد و برخی نیز از اقتصاد مختلط پیروی می نمایند.همین طور مکمل نبودن اقتصاد کشورهای عضو و الگوی تجارت خارجی از جمله مهم ترین موانع و چالش جدی در این حوزه محسوب می شوند.

از منظر سیاسی؛ در «حوزه منطقه ای» مسائل و مشکلات عدیده ای همچون شیوع تروریسم، جنگ های فرقه گرایانه و مذهبی، کاهش توریسم و افت اقتصادی را شاهد هستیم و در «حوزه کشورهای عضو» نیز ملغمه ای از رقابت های ناسالم، اختلافات سیاسی، اقتصادی و مذهبی به چشم می خورد. به طور کلی وضعیت کنونی همکاری منطقه ای اکو با توجه به جمعیت، وسعت، استعدادهای فراوانی که دارد با جایگاه حقیقی در سطح جهان و وضعیت ایده آل خود از نظر همکاری های درون منطقه ای فاصله زیادی دارد.

بر این اساس به نظر می رسد در کنار نشست های رسمی سران و وزرای امور خارجه کشورهای عضو و دست به دست شدن های ریاست دوره ای این سازمان، لازم است چاره ی عمیق تر نیز برای تغییر وضعیت موجود اکو از سازمانی غیرکارآمد با نشست های صوری و کم نتیجه به بلوکی منسجم و مؤثر در پیشرفت اقتصادی کشورهای عضو اندیشیده شود. هر چند تئوری روابط بین الملل و مطالعات منطقه ای دیدگاه های مختلفی پیرامون سیر همگرایی موفق کشورهای یک منطقه مطرح می نماید؛ اما نظریه های کارکرد گرایی از جمله مهمترین نظریات در این حوزه هستند. کارکردگرایان کلاسیکی همچون «دیوید میترانی» معتقد بودند مبنای حرکت کشورها به سمت همگرایی منطقه ای پیدایش «نیازهای اقتصادی» است که باعث حوزه های کارکردی جدید می شود و نخبگان سیاسی تلاش می کنند به این نیازها از طریق تشکیل سازمان های تخصصی پاسخ دهند. با علاقه مندی اعضا به تداوم همگرایی، همکاری از حوزه اقتصادی به دیگر حوزه ها نیز سرایت می کند. با این وجود تجربه کشورهای عضو اکو نشان می دهد که هر چند این کشورها همگی در زمره کشورهای در حال توسعه هستند و نیازهای اقتصادی تأمین نشده فراوانی دارند؛ اما اکو را بستر مناسبی برای رفع این نیازها نمی دانند و در نتیجه بیش از سی سال  تجمع و گردهمایی آنها در قالب اکو، سبب همگرایی و همکاری های تنگاتنگ این کشورها نشده است. این امر بی شک دلایل مختلفی دارد که اختلافات سیاسی، عدم مکملیت اقتصادی، تفاوت در جهت گیری­های بین المللی کشورهای عضو و مداخله قدرت های فرامنطقه ای برخی از مهمترین آنها هستند. در چنین شرایطی به نظر می رسد قبل از ورود کشورهای اکو به عرصه همکاری های اقتصادی، لازم است نوعی توافقات سیاسی، فرهنگی و دیپلماتیک بین آنها صورت بگیرد؛ بحثی که در نظریه های نوکارکردگرایی به خوب مطرح شده است.

کارکردگرایی نوین بر «گسترش مبادلات اجتماعی» و «فرایندهای دیپلماتیک و مذاکره» برای رسیدن به همگرائی تاکید دارند و همگرایی را به صورت خودکار نمی دانند. فرض این نظریه بر این است که ابعاد مختلف حیات اقتصادی به هم وابسته اند؛ در نتیجه هر اقدامی برای همکاری در یک بخش، مستلزم همکاری در بخش­های دیگر می­شود و همکاری از یک بخش به بخشی دیگر سرریز می­کند. عکس آن نیز صحیح است؛ یعنی بروز مشکل در یک بخش می­تواند همکاری در بخش­های دیگر را نیز مختل کند. بر این اساس به نظر می­رسد مشکل ناکارامدی سازمان اکو نیز دقیقا همین مطلب بوده و مشکلات سیاسی، ایدئولوژیک و عدم اعتماد متقابل کشورهای عضو به یکدیگر به همکاری آنها در حوزه اقتصادی نیز سرایت کرده و مانع فعالیت چشمگیر و موفق سازمان شده است. تفاوت  دیدگاه و اختلافات جدی میان اعضاء و عدم حضور افغانستان در این نشست همه و همه بیانگر شرایط دشوار حاکم بر این سازمان است.

در نتیجه می­توان گفت،هر چند اکو سازمانی با اهداف اقتصادی شگل گرفته است و اهداف اقتصادی را دنبال می­نماید؛ اما  کارایی و اثر بخشی بیشتر آن، مستلزم متنوع سازی زمینه ها و شیوه های همکاری کشورهای عضو است. تصمیم سیاسی آگاهانه اعضا و عزم آنها برای تقویت مناسبات منطقه­ای یکی از این راهکارها مناسب جهت نزدیک شدن این سازمان به موفقیت خواهد بود. فرایندی که با توجه به جهت­گیری های سیاسی متفاوت و حتی متناقض کشورهای عضو به خصوص ایران، ترکیه، پاکستان و افغانستان به هیچ روی آسان نیست؛ اما می­تواند از حوزه­های مربوط به منافع همپوش و مشترک همچون تحکیم قرابت­های فرهنگی ، پیوندهای معنوی و روابط دوستانه میان ملت­های کشورهای عضو از طریق «سازمان فرهنگی اکو» آغاز شده و  به صورت تدریجی به سایر زمینه­ها نیز تسری یابد. 

 

 اسدالله زائری – استاد دانشگاه و کارشناسی روابط بین الملل